یازار: امینه پاکروان
عباس میرزا و آذربایجان
چئویره ن: گونتای جاوانشیر (گنجآلپ)
Emineh Pakravan
Abbas Mirza
Editions Buchet / Chastet (Paris) 1973
ایچینده کی لر:
1. یازار حاققیندا.....................................................
2. آغامحمد خانین ایقتیدارا گلیشی و اؤلومو(اؤزه ت)
3. عباس میرزانین چوجوقلوغو....
4. فتحعلینین ایقتیدارا گلیشی. گیریش.............................
5. فتحعلی شاه سلطنتینین ایلک ایللرینده قاجار سارایینین دورومو.....
6. ساواشلار بؤلومو. .........................................
7. اون ایل داوام ائدن ساواشلارین باشلاماسی.......................
8. سیسیانوفون باکیدا اؤلدورولمه سی........................
9. فرانسا-قاجارییه موناسیبتلری. گیریش.............
10. فرانسا ایله ستراتئژی موناسیبتلرین باشلاماسی............
11. ساواشلارین داوامی...........................
12. اون ایلللیک ساواشین داوامی.....................
13. موتلو ایللر. گیریش................................
14. موتلو ایللر....................................................
15. بؤیوک سیناق. گیریش...................................
16. بؤیوک سیناق....................................................
17. ایروانین ایشغالی و آذربایجاندان آیریلماسی.........
18. روس اوردوسو تبریزی ایشغال ائدیر.............................
19. تورکمنچای موقاویله سی....................................
20. ساواشلار و سیاسی اویونلار. گیریش.....................
21. ساواشلار و سیاسی اویونلار...................................
22. گریبایدوفون قتلی....................................
23. خوراسان اولایلاری. گیریش......................................
24. خوراسان اولایلاری............................................
25. قایناقلار.................................................
یازار حاققیندا
امینه پاکروان 3 اوکتیابر 1880- جی ایلده ایستانبولدا دونیایا گؤز آچمیشدیر. آتاسی حسنخان قاجارلارین دیپلوماتی ایدی و 20 ایل قاجارلارین ایستانبولداکی بؤیوک ائلچیلیک گؤرَوینی یاپمیشدیر. امینه پاکروانین آناسی آلیس فون هئارتفئلد اتریشلی بیر خانیم ایدی. حسنخان 1893-جو ایلده پاریسده وفات ائدیر و امینه خانیمین عایله سی اؤنجه اتریشده هئرسفئلد عایله سینین یاشادیغی یاخین بیر کلیسا یه یئرلشیر. گنج آنا ایکی قیزی فاطما و امینه ایله اون ایل کلیسا ده قالیر. آلیس خانیم قیزلارینین تربییه سی ایله اؤزو مشغول اولماغا باشلاییر. لایباخ و لوبلییانا کیتابخانالاریندان امانت آلدیغی کیتابلار واسیطه سی ایله قیزلاریندا کیتاب اوخوما آلیشقانلیغی یاراتماغا چالیشیر. امینه، تورکجه و فارسجانین یانی سیرا فرانسیز، اینگیلیس و آلمان دیللرینی یاخشیجا اؤیره نیر. ایتالیان دیلینی ده دانیشما سَوییه سینده دئییل، اوخوما دوزئیینده بیلمیش اولور.
بیر نئچه ایلدن سونرا آلیس تکرار ایستانبولا دؤنور. 1910- جو ایلده امینه بیر قاجار دیپلوماتی ایله ائوله نیر. گنج عایله بیر ایل قاجارلارین باشکندی تئهراندا یاشاییر. ایلک چوجوقلاری دا تئهراندا دونیایا گلیر. سونرا دا امینه نین اری میصیرین باشکندینه دیپلومات اولاراق گؤندریلیر. اون ایل قاهیره ده یاشاییرلار. امینه نین اری فاناتیک بیر ایسلامجی اولدوغو اوچون خانیمینین سوسیال اولایلارا قاتقیدا بولونماسینی اؤنله ییر. امینه ارینین فاناتیک داورانیشلارینا دؤزه بیلمه ییب اوندان آیریلان امینه چوجوقلاری ایله برابر بئلژیکایا یئرلشیر.
1933 - جو ایلده امینه پاکروان پهلویلر طرفیندن رسمن "ایران" آدلاندیریلمیش اؤلکه یه کؤچور. قاجار دؤولتی حاققیندا بیر نئچه کیتابین مؤلیفی اولان امینه پاکروان، تئهران اونیوئرسیتئتینده فرانسیز دیلی و ادبیاتی اوزره اؤیره تمنلیک ائتمه یه باشلاییر. 1936- جی ایلده قیزینین وفاتینا باخمایاراق، آراشدیرماچیلیق و یازارلیق چالیشمالارینا داوام ائدیر. 1951- جی ایلده "تاریخسیز امیر" آدلی کیتابی "ریوارول" اؤدولو قازانیر. 1958- جی ایلده خرچنگ (سرطان) خسته لیگیندن حیاتینی ایتیریر. امینه پاکروانین اَن اؤنملی اثرلری بونلاردیر: "تاریخسیز امیر"، " قزوین، اونودولموش باشکند"، "اسکی تئهران"، " دؤردونجو نسل" ، "عباس میرزا و آذربایجان" ، "آغامحمد خان قاجار."
آغامحمد خانین ایقتیدارا گلیشی
1722 - جی ایلده تورکوستان خانلیقلارینین هوجومو قارشیسیندا چؤکوش سوره جینی یاشایان صفوی دؤولتینین حیاتینا سون وئریلدی. صفوی دؤولتینین واریثلیگینی آوشار تورک بویوندان یوکسلن نادیر آدیندا بیر جنگاور اوستلندی. ایکینجی طهماسیب صفوینین خیدمتینده اولان نادیر، آوشار تورک سویوندان ایدی. طهماسیبی دئویریب و اؤلکه نین یؤنه تیمینی اله کئچیردی. نادیر آذربایجانین موغان بؤلگه سینده باشینا شاهلیق تاجی قویدو. هیندیستانی فتح ائتدیکدن سونرا دا دونیاجا اونلو بیر تورک پادشاهی کیمی تانیندی.
یئنیلیکچی و ساواش تاکتیکاسینین اوزمانی اولان نادیر شاه دئهلینی فتح ائتدی. نادیر شاه دینده رئفورملارا باشلادی، بو رئفورملارین قوربانی اولدو و اؤز یاخینلاری اولاراق بیلینن فاناتیک شیعه یانلیلاری طرفیندن اؤلدورولدو. نادیر شاهین قتلیندن سونرا لور سویوندان اولان کریم خان زند، آوشار ایمپئراتورلوغونون بیر قیسمینده دؤولت قوردو و 29 دوققوز ایل ایقتیداردا بولوندو. 1779- جو ایلده اؤلن کریم خان زندین واریثلری ایقتیداری اؤز آرالاریندا پایلاشدیلار.
آغامحمد خان قاجار بوتون رقیبلرینی و زندییه لرین سون پادشاهی اولان لطفعلی خان زندی ده یئنه رک غالیب اولدو. 1797- جی ایلده قاراباغ ساواشیندا اؤلدورولدو. آغامحمد خانین ائولادی اولمادیغی اوچون قارداشی اوغلو فتحعلی خانی ( چوجوقلوغوندا اونا بابا خان دئییلیردی) اؤز واریثی اولاراق دویورموشدو. فتحعلی بو میراثین قورونماسی اوچون ان اویغون شخص کیمی گؤرونوردو
عباس میرزانین چوجوقلوغو[1]
آغامحمد خان چوخ احتیاطلی حؤکمدار ایدی. اؤز یئرینه جانیشین تعیین ائتمه سینه رغمن، دایما بو گنج آدامین حؤکمدارا قارشی ائرکن باش قالدیریب، ایقتیداری اله کئچیرمه سیندن احتیاط ائدیردی. بو اوزدن ده پادشاهین جاسوسلاری شیرازدا یاشایان فتحعلی خانین حیاتی و داورانیشلاری ایله ایلگیلی سورکلی بیلگی وئریردیلر. آغامحمد خان قاجار سونسوز، ائولادسیز اولدوغو اوچون قارداشی اوغلو بابا خانین (فتحعلی خانین) ایکی اوغلونو اؤز یانیندا ساخلاییردی. بابا خانین آیری-آیری قادینلاردان ایکی اوغلو وار ایدی. بو ایکی ائولادین آراسیندا سادجه بیر نئچه هفته یاش فرقی وار ایدی. بیرینجی اوغلان محمدعلی، سویو بلیرسیز اولان خئیوه لی بیر قادیندان ایدی. قاجار یاساسینا گؤره محمدعلینین پادشاه اولماسی مومکون دئییلدی. چونکو بوتون سیاسی داورانیشلاریندا چینگیز خانی اؤرنک آلان آغامحمد خان اؤلکه یؤنه تیمینده و دؤولتین یازقیسی باخیمیندان دا چینگیز خانین یاسالارینی اویغلاماقدا ایدی. "قاجار یاساسی"نا گؤره ولیعهدین سادجه آتاسی دئییل، آناسی دا قاجار سویوندان اولمالی ایدی. محمدعلینین آتاسی قاجار سویلو اولمادیغی اوچون ولیعهد اولما شانسی یوخ ایدی.
بابا خانین ایکینجی اوغلو عباس میرزا ایدی. عباس میرزانین آناسی قاجار سویونون دوللو بویوندان ایدی. دوللو بویو آغامحمد خانین ایقتیدارا یوکسلمه سینه یاردیم ائتمیشدی. آغامحمد خان قاجار، بو سویدان اولان آسیا خانیمی قارداشی اوغلو بابا خانلا ائولندیرمیشدی. ایمپئراتورلوق میراثینی بو قادینین دوغوراجاغی چوجوغا بوراخماق ایسته ییردی. توی گونو پادشاه اؤزو گلینین دوه سینین جیلووونو چکمیشدی. قاجار تؤره سینه گؤره گلین گلدیگی ائوین واریب اوجاغینین داشینی اؤپمه لی ایدی. بوتون بو مراسیم سوره سینجه گلینه پادشاه ائشلیک ائتمیشدی.
بعضی روایتلره گؤره آغامحمد خان قاجار، دوللو آسیانی، حتّی مؤوجود ولیعهد بابا خانین آناسیندان دا داها آرتیق ده یرلندیریرمیشدیر. ضعیف بونیه سی اولان دوللو آسیا، بابا خانا ایکی اوغول دوغوردوقدان سونرا وفات ائتمیشدیر.
آسیانین دوغوردوغو ایلک چوجوک عباس میرزا ایدی. عباس میرزا هله سودامر چوجوقکن آغامحمد خانین ایراده سی اوزرینه فرضی ولیعهد اولاراق دویورولموش و تا چوجوق یاشلاریندان نایب-اول سلطنه (سلطنتین واریثی) کیمی تانینمیشدیر.
عباس میرزا دؤرد یاشیندا ایکن بیلینمز بیر خسته لیگه یاخالانیر. بو خسته لیک اونون ووجودونو چوخ ائتکیله ییر. چوجوغون تداویسی اوچون آغامحمد خان اؤلکه نین ان اونلو حکیملرینی سارایا چاغریتدیریر. بئله آنلاشیلیر کی، حکیملرین معالیجه ائده بیلمه دیکلری بو بیلینمز خسته لیک عباس میرزانین یئتکینلیک چاغیندا اؤز-اؤزونه ساغالمیشدیر. یا دا قاسپار دروویلین (گاسپارد درووویللئ) دئدیگی کیمی عباس میرزا آغیر ایدمانلار و بدن ائییتیمی یولویلا بو خسته لیگی یئنمَگی باشارمیشدیر. 14-25 یاشلاری آراسیندا شاهزاده اونو تانییان بوتون چئوره سینی جیسمن گوجلو اولان بیر اینسان کیمی ائتکیله میشدی. بو یاشلاریندا چکیلمیش رسیملر اونون یاراشیقلی گؤرونوملو و گوجلو اولدوغونو گؤسترمکده دیر. آنجاق 30 یاشیندان سونرا اسکی خسته لیگی تکرار باش قالدیرماغا باشلاییر. اینگیلیس جراح کارمئک، عباس میرزانین سوموک خسته لیگینه یاخالاندیغینی سئزمیشدیر.
عباس میرزا یئددی یاشیندان اعتیبارن سوواریلیک، اوخ آتما، قیلینج و گولش کیمی بیر چوخ ساواش فنلرینی اؤیرنمه یه باشلامیشدی. یئنی تاسیس ائدیلمیش تئهران، آغ تورپاقدان یاپیلمیش قالا دیوارلاری ایله سجییله نیردی. عباس میرزا و قارداشلاری سککیز یاشلارینا قدر تئهراندان باشقا بیر شهر گؤرمه میشدیلر. هر کس بئله دوشونوردو کی، آغامحمد خان قاجار طرفیندن ترجیح ائدیلن عباس میرزا، اؤزوندن بیر نئچه هفته بؤیوک اولان اؤگئی قارداشی محمدعلی (دؤولت شاهی) ایله ایقتیدار و ولیعهدلیک اوغروندا ساواشاجاقدیر. هر ایکی شاهزادهنین هم آچیق، هم ده گیزلین دوستلاری وار ایدی. محمدعلینین یانداشلاری عباس میرزانین خسته لیگینی دایما آنیمساتاراق آغامحمد خان قاجاری ائتکیله ییب، اونو عباس میرزا حاققیندا وئردیگی نایب-اول سلطنه لیک قراریندان واز کئچیرمه یه چالیشیردیلار. محمدعلی، عباس میرزا قدر یاراشیقلی و ائتکیلگیجی اولماسا دا اؤزبک آناسیندان ایری سوموکلری ایرث اولاراق داشیییردی. محمدعلی بئش یاشیندا سوواریلیگی اؤیرنمیش، تکباشینا آت اوستونده اوتوروب جئولان ائدیردی. بئش یاشیندا ایکن ایشلرینی گره کینجه یاپمایان بعضی خیدمتچیلری پادشاهسایاغی جزالاندیرمیشدی.
1797 - جی ایلین باهاریندا آغامحمد خان گورجوستانا هوجوم ائتمک اوچون حاضیرلیق ایشلرینه باشلادی. ایمپئراتریسا یئکاتیرینا یئنیجه اؤلموشدو و آغامحمد خان دوشونوردو کی، اونون واریثی اولان بیرینجی پاوئل قافقازلارلا جیدی ایلگیلنمه مکده دیر. بو اوزدن ده آغامحمد خانا گؤره قاراباغ خانلارینین درسینی وئرمه زامانی گلمیشدی. آغامحمد خان، قاراباغ و خزریانی خانلیقلاری اؤزونه تابع ائدیب، وئرگی آلماق فیکرینده ایدی. بو خانلیقلار آشاغیداکیلاردی: دربند، قوبا، شیروان، گنجه، باکی، قاراباغ.
آغامحمد خان جاسوسلاری واسیطه سی ایله گورجوستاندا حؤکم سوره ن باقراتییون شاهزادهلریندن بیریسی ایله گیزلینجه ایلیشکی قورموش، اونو گورجوستانین ائلبایی[2] ائده جگی حاقدا وعدلرده بولونموشدو.
قاراباغ خانلاری آراسیندا ایبراهیم خلیل خان اؤزونو باغیمسیز بیر اؤلکه نین سلطانی کیمی آپاریردی. قاجارلارا قارشی ایچین-ایچین نیفرت ائتمه سینه باخمایاراق، مجبورن و سییاست ایجابی قیزلاریندان بیری اولان آغاباجی خانیمی بابا خانا وئرمک زوروندا قالمیشدی. فتحعلی ایله آغاباجی خانیم آراسینداکی ائولیلیک چوخ ماراقلی اولموشدور. اؤزه ل بیر شاهلیق طرزی ایله قاراباغدان تئهرانا گلین گتیریلن آغاباجی خانیم به ی طرفیندن سئویلمه میشدیر. آغاباجی خانیم سونونا قدر باکیره قالسا دا بابا خانی گئرچک بیر سئوگی ایله سئودیگی سؤیله نیلیر. بو خانیم سونرالار قاجار دؤولتی ایله قاراباغ خانلیغی آراسیندا موناسیبتلرین یاخشیلاشماسی اوچون چوخ ایشلر گؤرموشدو.
آغامحمد خان شوشانی اله کئچیرمک ایسته ییردی، چونکو بو اوس üs (قرارگاه) واسیطه سی ایله روسلارین بولوندوغو دربندی راحاتجا اله کئچیریب، دنیز طرفیندن دایما تهدید ائدیلن باکینی دا کنترول آلتینا آلا بیلردی. اگر یای فصلینده ساواش آغامحمد خانین ایسته یی و پلانلاری دوغرولتوسوندا یوروسه ایدی، قیش فصلینی قاراباغدا کئچیرمگی دوشونوردو. بو سببدن ده عباس میرزانی دا اؤزو ایله برابر آپاردی. چونکو اونو یانیندا بولوندورماقدان خوشلانیردی. دیگر طرفدن، اونا ساواش فنلری و تئکنیکلرینی اؤیرتمک ایسته ییردی. نایب-اول سلطنه عباس میرزادان باشقا محمدقولو میرزا آدیندا دیگر بیر شاهزادهده بو سفرده آغامحمد خانا ائشلیک ائدیردی. آغامحمد خانین ساواش آرخاداشی و یاخین عغرباسی اولان پیرقولو خان، پادشاه طرفیندن بو چوجوقلاری قوروماق اوچون گؤرَولندیریلمیشدی.
حیاتیندا ایلک کز اولاراق عباس میرزا آذربایجانی زیارت ائدیر و بو اؤلکه نین سئویملی باهارینین حئیرانی اولوردو. سانکی گیزلین بیر گوج عباس میرزانین یازقی و طالعینین آذربایجانا ابدییا باغلاندیغینی اونون کؤنول قولاغینا پیچیلداییردی. بئله جه عباس میرزانین آذربایجان سئوداسی ماجراسی بو تورپاغی چوجوقلوق یاشلاریندا قاریش- قاریش گزه رک باشلایاجاق و بوتون روحونو، ووجودونو ساراجاقدی. تئهراندا هئچ بیر زامان چای گؤرمه میش عباس میرزا قارلارین اریمه سی ایله چیلغینجا آخان آراز چایینین حئیرانی اولموشدو. سونرالار روسلارلا ساواشارکن مغلوب اولان عباس میرزا ایچینی و دردینی باتیلی دانیشمانلارینا آچاجاقدی کی، ندن سئودیگیم آراز چایی یوردومون بؤلونموشلوگونون رمزی اولمالیدیر؟! آراز چایینا اولان عباس میرزانین حئیرانلیغی عؤمرونون سونونا قدر اونو ترک ائتمه دی. بلکه بونون یوردسئورلیک دویغوسونون اؤته سینده باشقا بیر سببی ده اولا بیلر، بلکه ده آراز چایی عباس میرزانین حیاتیندا گؤردویو ایلک بؤیوک چای اولاراق اونون چوجوقلوق خاطیره لری ایله قایناییب قاریشمیش و فردی حیاتینداکی ده یرلرین بیر پارچاسینا دؤنوشموشدور. بلکه ده آراز چایی اونون ایچ دونیاسینی دیش دونیا ایله و دوغا گؤزللیکلری ایله باغلایان بیر رمزه چئوریلمیشدیر. بللی و بلیرسیز سببلردن دولایی آراز چایی عباس میرزا اوچون چوخ اؤنملی اولموشدور. قاجارلار اراضیسینده چوخ چایلار واردی، یالنیز عباس میرزا اوچون چای دئییلدیگینده آنجاق آراز خاطیرلانیردی.
آغامحمد خانا خبر گلدی کی، قاراباغین کیچیک خانلاری ایبراهیم خلیل جاوانشیره قارشی بیرلشمیش و اونو فرارا زورلامیشلار. آغامحمد خان فورصتی قاچیرمادان برق آسا و چوخ سورعتلی بیر عملییاتلا شوشانی آلماق اوچون اوردونو حرکته کئچیردی. آغامحمد خان شوشانین گؤزللیگی قارشیسیندا حئیران قالمیشدی. شوشا او زامان قاجار ایمپئراتورلوغونون باشکندی تئهراندان داها بؤیوک و شهر مدنییتی باخیمیندان داها ایره لی دوزئیده ایدی. بوتون اوردو منسوبلاری دا داغلارین قوینوندا و اورمانلیقدا یئرلشن بو شهرین گؤزللیگینه حئیران اولموشدولار. 1747- جی ایلده آوشار ایمپئراتورلوغونون سلطانی نادیر شاه اؤلدورولدوکدن سونرا آوشار اوردوسونا منسوب اولان پناه خان آدیندا بیر تومنباشی سرکرده لیگینی ائتدیگی اوردوسو ایله قراباغا گلدی و شوشا شهرینین یاخینلیغیندا یورد سالدی. پناه خان شوشانین قورونماسی و گلیشمه سی اوچون چوخ اؤزه ن گؤستردی. بئله لیکله شوشا قافقازلارین ان بؤیوک تیجارت شهری حالینا گلدی. بو اوزدن شوشایا پناهآباد دا دئییردیلر. ایبراهیم خلیل جاوانشیر بو شکیلده مدنی بیر شهرین واریثی اولموشدور.
آغامحمد خانین شوشایا واردیغی اوچونجو گونون صاباحیندا خبر یاییلدی کی، شاه قتل ائدیلمیشدیر! همن شوشانی اینتیظامسیزلیق سارماغا باشلادی. شاها صادیق اولان بعضی خیدمتچیلر شاشقینلیقدان اؤزلرینی ایتیرمیش و نه یاپاجاقلارینی بیلمیردیلر. بو آرادا پیرقولو خان بؤیوک زحمتلره قاتلاشاراق بیر نئچه ماهیر سوواری ساواشچی تاپیب ایکی شاهزاده نی تئهرانا گؤندرمگی باشاردی. طالیش داغلاریندا شاهزاده لر اوچون جیدی تَهلوکه لر اولا بیلردی. چونکو بو ایکی شاهزاده قاجار سلاله سینه دوشمن اولانلار اوچون چوخ اویغون رهینه (گیروو) ساییلیردی. آغامحمد خان قاجارین جنازه سی اؤلدورولدویو یئرده اورتالیقدا قالمیشدی. یالنیز اؤزو ایله برابر داشیدیغی و یاتدیغی یئرلرده باریندیردیغی جواهیرات یوخا چیخمیشدی.
فتحعلینین ایقتیدارا یوکسه لیشی
گیریش
شیرازدا عمیسینین اؤلوموندن خبردار اولان بابا خان هَمن اؤزونو باشکند تئهرانا چاتدیردی. آغامحمد خانین یاشلی و تجروبه لی باش وزیری اعتیمادالدؤوله نین یاردیمی و بصیرتلی پلانلاری ایله عمیسینین شاهلیق میراثینا صاحیب چیخدی. اعتیمادالدؤوله اؤنجه زندیه خانیدانینین وزیری اولموشدور. اونلارا ایهانت ائدیب و آغامحمد خانین طرفینه کئچمیشدی. اعتیمادالدؤوله امر ائتمیشدی کی، پادشاهین واریثی بابا خان باشکنده چاتمایینجا تئهرانین دروازه لری هئچ کیمه آچیلماسین. بو شکیلده بابا خان تئهرانا وآرانا قدر مرکزده چیخا بیله جک هر تورلو قارغاشا (ایغتیشاش) و کاوسو اؤنله یه بیلمیشدی. اعتیمادالدؤوله نین پلانلاری حسابینا هم بعضی خانلیقلارین، هم ده بعضی زندیه شاهزاده لرینین قاجار دؤولتینی دئویرمه پلانلاری باش توتمامیش، هامیسی مغلوب ائدیلیب اؤلدورولدو.
فتحعلی شاهین راستلاندیغی ایلک تهلوکه نادیر شاه سویوندان اولان نادیر میرزا مسئله سینی حلل ائتمه سی ایدی. نادیر میرزانین طرفداری اولان آوشار ائللری اونو ایکینجی نادیر اولاراق تانیییردیلار. فتحعلی شاه آنلاشما یولو ایله مسئله نی ساواشسیز حلل ائتمک ایسته ییردی. آنجاق بعضی سارای دانیشمانلارینین تحریکی ایله فتحعلی شاه توتوم و مؤوقع دَییشدیردی. نادیر شاهین سویوندان اولان و پادشاهلیق ادعاسیندا بولونان سون آوشار سلطانی دا محو ائدیلدی. آنجاق فتحعلی شاهی داها چوخ راحاتسیز ائدن اؤز قارداشی حسینقولو خان ایدی کی، کیچیک خان لقبی ایله تانینیردی. حسینقولو خان دا واریثلیک ادعاسیندا ایدی. مغلوب ائدیلن حسینقولو خانین گؤزلرینی کور ائدیب بوراخدیلار.
فتحعلی شاهین سلطنتینین ایلک ایللرینده فرانسا و اینگیلتره اونا یاخینلاشماغا باشلامیشدی. بو ایللرده اینگیلتره هیندیستانی ایستیلاسینا اوغراتما پروسئسینی باشا چاتدیرماقدا ایدی. هیندیستاندا فعالیت گؤسترن بیر اینگیلیس تیجارت کومپانیسی هم ده سیاسی ایشلرله مشغول اولوردو. بیرینجی ناپلئون بوناپارت روسیه ایله بیر یئرده هیندیستانی ایشغال ائتمک اوچون بیرینجی چار پاوئلله گیزلینجه آنلاشمیشدی. بو گیزلین آنلاشمادان اینگیلتره خبردار اولموشدو. تئهران درباری اؤنجه یاری رسمی بیر اینگیلیس ائلچیسینی قبول ائتدی. مئهدی خان آدلی بو یاریم ائلچی آغامحمد خانین اؤلومو موناسیبتی ایله باش ساغلیغی وئرمگی بهانه ائدَرک، اصلینده دورومو اؤیرنمکله گؤرَولنمیشدی. هم باش ساغلیغی وئرمک، هم ده فتحعلی شاهین باشینا تاج قویماسی موناسیبتی ایله اینگیلتره نی تمثیلا خوش دیلکلرینی پادشاها چاتدیرماق اوچون گلمیشدی. 1801- جی ایلده اینگیلیس آلبایی (سرهنگی) مولکولم اؤز ائلچیلیک گؤرَوینه باشلایاجاقدی. هیند اوردوسونا منسوب اولان بو گنج آلبای 1798-1805- جی ایللری آراسیندا هیندیستانین حاکیمی اولان لورد وئلزلی طرفیندن حیمایه اولونوردو. مولکولم اؤز گؤرَوی بویونجا بیری سیاسی و دیگری تیجاری اولماق اوزره قاجارییه ایله ایکی موقاویله باغلاماغا نایل اولدو.
فتحعلی شاهین سلطنتینین ایلک ایللرینده
قاجار سارایینین دورومو
اینکار ائتمک اولماز کی، فتحعلی شاهین سلطنتینین ایلک ایللرینده بیر تور صنعت رنسانسی کیمی بیر حادیثه اورتایا چیخمیشدیر. شاهین گؤزل بینالار یاپتیرما هوسی ایفراط درجه ده ایدی. بو معماری اثرلر پهلوی دؤنمینده اؤزللیکله محو ائدیلدیلر کی، قاجارلاردان معماری میراث اولاراق بیر اثر قالماسین. چونکو پهلوی سلاله سی اؤزونو قاجار دوشمنچیلیگی زمینینده گلیشدیرمیشدی. سونرا دا پهلویلرین بو قاجار دوشمنچیلیگی توتوملاری تورکلره قارشی آچیق حقارت شکلینده اورتایا چیخاجاقدی. فتحعلی شاهین ایلک یاپدیردیغی سارای "قاجار تاختی" ایدی.
فتحعلی شاه دا عمیسی آغامحمد خان کیمی اووچولوغو چوخ سئویر، اوو اوولاماقدان ذؤوق آلیردی. فتحعلی شاه هآرا گئتسه ایدی یالنیز اولمازدی. بللی شخصلر هر زامان یانیندا اولاردی.
گورجوستان مسئله سی فتحعلی شاهی دایما دوشوندورمکده ایدی. گورجوستان بو جوغرافییادا ایقتیدارا گلن بوتون دؤولتلر اوچون اؤنملی اولموشدور. چونکو بوتون دؤنملرده شاهلار گورجوستانین شرابینا، بالینا و گؤزل قیزلارینا حئیران اولموشلار. روسیه یانداشلیغی ایله بیلینن ائرکلی اؤلدوکدن سونرا اونون اوغوللاری و نوه لری فتحعلی شاها اولوملو باخماغا باشلامیشدیلار. فتحعلی شاه دا اونلارا حؤرمتله یاناشیردی. شاه اونلارا موتتفیق کیمی باخیردی. چونکو باقراتییون خانیدانی اسکیلره دایانان سویلو بیر عایله ایدی. فتحعلی شاه گورجوستانی زورلا و یا دوستلوق یولو ایله ایشغال ائتمک حاققیندا دوشونور. 1800- جو ایلین باهاریندا گورجوستان شاهزاده لرینین خویا گلمه لری قرارلاشدیریلمیشدی. بورادا شاهزاده لر روسیه نین گورجوستانا اویقولادیغی آغیر شرطلری دیله گتیریب، فتحعلی شاهدان یاردیم ایسته یه جکلردی. آنجاق خوراسانداکی اولایلار فتحعلی شاهین خویا گلمه سینی انگلله دی. خوراسانداکی قییاملاری یاتیرماق اوچون بو بؤلگه یه گئتمک زوروندا قالدی. بو بؤلگه ده نادیر میرزا ایله زامان خان آبدالی، قاجارلارا قارشی اورتاق حرکت ائتمک ایسته ییردیلر. زامان خان، نادیر شاهین اوردوسوندا بؤیوک منصب صاحیبی اولان احمد خان دَوَرانینین نوه سی ایدی. نادیر شاه اؤلدوکدن سونرا تورکوستانین، خوراسانین و هیندیستانین بیر بؤلومونو الینده بولوندورماقدا ایدی. فتحعلی شاه بو اؤنملی تهدید عنصرونو اورتادان قالدیرماقدا قرارلی ایدی. فتحعلی شاه اینسانی طبیعته صاحیب ایدی، چونکو حیاتین گؤزللیکلرینه اینانیر و حیاتدان ذؤوق آلماغی دایما گؤز اؤنونده بولوندوروردو. یالنیز بوتون بو کاراکتئرینه (خاصیتینه) رغمن، بعضی یاخین آداملارینی اوزاقلاشدیرماغی دا نظردن قاچیرمیردی. قاجار اؤلدوکدن سونرا فتحعلی شاهین ایقتیدارا گلمه سینه یاردیمچی اولان فارس ویلایتینین اسکی ائلبایی اعتیمادالدؤوله نین داورانیشلاری فتحعلی شاهدا شوبهه اویاتمیشدی. قاجار ساراییندا و بیر چوخ چئوره لرده یاییلمیشدی کی، فتحعلی شاه سادجه ایسیم اولاراق شاهدیر، اصلینده ایسه اؤلکه نی ایداره ائدن اعتیمادالدؤوله دیر. بو شایعه نین یاییلیشینا اعتیمادالدؤوله یاردیمچی اولموشدور. اعتیمادالدؤوله سادجه اؤز یاخینلارینی سارایا یئرلشدیرمکله یئتینمه میش، هم ده موختلیف ویلایتلرده ده اؤز آداملارینی ائلبای و حربچی اولاراق یئرلشدیرمیش، اؤلکه نین تیجارت ایشلرینی ده اله کئچیرمیشدی. اعتیمادالدؤوله شاهین اونا قارشی باشلایان شوبهه لریندن خبرسیز دئییلدی. او دا ایقتیدارا گلمه سینه یاردیم ائتدیگی بو گنج پادشاهدان خوشلانمیردی، آنجاق ایقتیدارین دَییشیک مرکزلرینده یئرلشدیردیگی آداملارینا گووَندیگی اوچون قورخموردو. اویغون بیر زامانی بکله ییردی کی، بیر دئوریلیشله اؤلکه نین بوتون یؤنه تیمینی اله کئچیرسین. دیگر طرفدن، اعتیمادالدؤوله اینگیلتره نین هیندیستانداکی تاجیرلری ایله ده تیجاری و گیزلین سیاسی ایرتیباط قورموشدو.
فتحعلی شاه عشرت مجلیسینه هر کسی بوراخمیردی. عشرت و شنلیک مجلیسی تورلو-تورلو گؤزل قادینلارلا دولو ایدی. بو قادینلارین چوخو ایله جینسی ایلیشکیده بولونوردو. بو قادینلارین بیر چوخو اونا شاهزاده لر دوغورمالاری ندنی ایله عشرت مجلیسیندن اوزاقلاشیر و پادشاهین قادینلاری جرگه سینه قاتیلیردیلار. پادشاه، قادین دوشگونلوگونو کیمسه گؤرمه سین دئیه هر کسی بو مجلیسه بوراخمیردی. فتحعلی شاهین اؤز لذت و ذؤوقلرینی پایلاشدیغی کیشی اونون عمیسی اوغلو ایدی. فتحعلی شاه چوجوقلوق آرخاداشی اولان بو عمیسی اوغلونو چوخ سئودیگی اوچون اؤلدورمه میش، آما گؤزلرینی چیخارمیشدی. بو اوزدن ده اونون عشرت مجلیسلرینده بولونماسیندا بیر ساغینجا گؤرموردو. چونکو کور ایدی و سارایدا اولوب بیتنلر اونو تحریک ائدیب باشقا خیاللارا دالدیرامازدی.
***
[1] بو مؤوضوع اوزَرينه فتحعلي شاه و عاييله سي حاققيندا آنيلاريني يازان فتحعلي شاهين کيچيک ائولادلاريندان بيريسي اولان شاهزاده احمدميرزا عَضد-الدؤوله نين خاطيره لريندن يارارلانيلميشدير. "تاريخ عضدی" اولاراق بيلينن بو اثر 1870-جي ايلده بمبي شهرينده ياييملاندي. او دؤنملرده بو کيتابين قاجارييه اراضيسينده ياييملانماسي ياساق ايدي. آنجاق بوتون ياساقلارا باخماياراق اليازما شکلينده ياييملانميشدی.
[2] ائلبای- والی